BAGHDAD - Marahil, kung mabuhay ka rin ng higit dalawang dekada sa ilalim ng anino ni Saddam Hussein, mayroong kakaibang kahulugan ang pangalan ng rotunda ng Freedom Square sa pusod ng Baghdad.

Ang rehimeng nagtagal ng 24 na taon, naigupo matapos ang 22 araw mula nang bumagsak ang unang bomba ng ikalawang digmaan sa Gulpo.

Ang dating kinatakatakutan, ngayon ay inaapakan. Ang mga dating iniluklok sa pedestal, ngayon ay kinakaladkad sa daan.

Sa iba't ibang lugar sa Baghdad, sa mga siyudad ng Basra, Mosul at Irbil, dinumog ng mga galit na tao ang nagkalat na estatwa at larawan ni Saddam.

Biglaan ang pagbagsak ng Baghdad. Taliwas sa pagmamalaki ng rehimen, hindi nangyari ang kinakatakutang pagdepensa ng karaniwang mga Iraqi.

Kaya naman, nakahinga nang maluwag ang mga Iraqi nang magdesisyon ang karamihan sa kanilang huwag nang labanan ang mga banyagang pwersa.

Ngunit ang mga pangyayaring ito ay ilang linggo pa lang ang nakalilipas mula nang panoorin namin ang mga parada ng sundalong armado at sibilyan sa mga lansangan ng Baghdad.

Nagkalat din ang mga babae na armado ng pistolang .45 at mga bata na kargado ng ripleng AK-47. Lahat sila, nangakong makikipagpatayan sa ngalan ni Saddam at para sa Iraq.

Bigla ang pagpapalit ng ihip ng hangin. Ang mga dating hayagang lumalaban sa Estados Unidos, sila pa ngayon ang bumabati sa mga Amerikano. Ngunit maaari rin kayang sila ang mga suicide bomber na sumasalubong sa pwersa ng koalisyong U.S. at Britanya?

Sa loob ng isang buwan, nasaksihan namin ni cameraman Val Cuenca ang pagsasara ng isang kabanata sa mayamang kasaysasayan ng Iraq. Ito ang pagtatapos ng kasaysayan ni Saddam Hussein.

Hinaharap at nakaraan
Dumating kami sa Baghdad noong Pebrero 26. Hindi pa namin alam noon kung kailan ang giyera dahil tatlong linggo pa bago ito sumiklab.

Pero alam na namin na mayroong paparating na unos sa Baghdad. Paglapag pa lang ng eroplano sa airport, kinumpiska na agad ang cellular phone ko.

Ang kwarto sa hotel ang ginawa naming opisina. Alam namin na peligro ang ipinunta namin dito kaya naman, naghanda kami ng helmet, flak jacket, pagkain at mga "agimat" tulad ng stuffed toy. Maging ang radyo, bitbit namin.

Ilang araw pa lang kami sa Baghdad, ramdam na namin ang lungkot ng pagkakawalay sa pamilya.

Sobrang higpit sa mga reporter ang awtoridad dito. Bawat kilos namin, mayroong nakabantay.

Si Jabbar Hussein ang nakatoka sa amin na magbabantay.

Lahat ng pupuntahan naming lugar, dapat may pahintulot niya. Lahat ng pakikipagpanayam namin, dadaan sa kanya. Lahat ng pagsasalin ng wika, siya ang gagawa.

Minsan kahit ano ang tanong, sinasala niya.

Nagulat din kami sa halagang sinisingil ng gobyernong Iraqi sa mga peryodistang banyaga.

Para sa mga TV crew, $375 kada araw, sa satellite phone, $100/araw at paggamit ng satellite link, $7,000/linggo.

Ang lahat ng ito, bayad sa paggamit ng press center kahit malinaw na walang kagamitan ang lugar na ito.

Wala pa dito ang mga ordinaryong "lagay" na inaasahan ng lahat ng opisyal.

Kunsabagay, biro nga ng mga kapwa peryodista, kung bobombahin na rin lang sila, dapat nang pagkakitaan ang media.

Pero higit sa lahat, nagulat kami sa Baghdad na nakilala namin. Para sa maraming Pilipino, iba ang pagkakaalam nila sa bayan na mas kilala dahil sa armas-kemikal at kay Saddam.

Bago ang unang giyera sa Gulpo noong dekada '90, maraming manggagawang Pilipino dito. Umabot sila sa mahigit 50,000. Sila ang gumawa ng malalaking gusali at kalsada dito.

Sila rin ang nagkalat ng kaunting kalokohan.

Itong isang serbidor sa hotel namin, natuwa nang malaman na Pinoy kami. Bigla siyang nagsalita ng wika natin. Aniya, "Salamat, mabaho kili-kili mo!"

Anang serbidor, hindi niya alam ang ibig sabihin nito. Basta mayroon lang nagturo sa kanya.

Sa Basrah Sheraton Hotel naman, makakarinig ka ng "Magandang umaga, magandang gabi" mula sa hotel staff. Sa lansangan naman ng Baghdad, makakarinig ka ng "Kumusta ka?" mula sa mga tao.

Kahit wala nang mga Pilipino sa Baghdad, kilala pa rin sila dito. Paano nga naman silang makakalimutan, lahat ng naghahanap ng gimik, nagtutungo sa embahada ng Pilipinas o sa bahay ni Grace Escalante, ang charge' d'affaires ng embahada.

Anuman ang sabihin nila sa Iraq, hindi namin maiwasang mainggit sa bayan na ito.

Mayroong kabaligtaran
Kahit puro disyerto dito, higit silang sagana sa pagkain kaysa Pilipinas. Sa dalawang dolyar ng kanilang pera, mabubusog ka na sa dami ng pagkain, pwede ka pang magbalot ng pasalubong.

Sa totoo lang, sa katumbas ng $2 ng U.S., halos mapaiyak ang aming lamesa sa dami ng pagkain.

Mahirap isipin na ito umano ang bayan kung saan maraming tao ang sadyang ginugutom. Totoong 'di hamak na mas maraming nakakain sa Pilipinas ang mga tao pero higit na marami ang nagugutom.

Ayon sa United Nations Children's Educational Fund (UNICEF), isa sa bawat apat na bata sa Iraq ay kulang sa sustansya ang katawan.

Pero natuklasan namin na sobrang mababa ang buwanang suweldo ng mga tao dito. Sumusuweldo lang sila ng katumbas ng $8 sa isang buwan.

Samakatuwid, ang tatlong beses naming pagkain ay katumbas ng isang buwan na suweldo ng pangkaraniwang Iraqi.

Bago ang unang giyera, abanteng abante ang mga Iraqi sa rehiyon ng Gitnang Silangan. Kinaiinggitan ang mga Iraqi ng mga kapit-bansa nito dahil sa modernong sistema ng edukasyon.

Ang palitan ng dinar sa dolyar noon, 1:3. Matapos ang giyera, naging $1:2, 200 dinar. Nag-ugat ang pagbagsak ng dinar sa parusa ng U.N. sa Iraq matapos ang unang giyera.

Sa kabila nito, ipinagmamalaki pa rin ng Iraq ang sistema ng edukasyon nito. Ang mga estudyante ng high school na nakita namin, nag-aaral ng wikang Pranses, Ruso at Latin. Ang matrikula, wala pang katumbas ng $5 kada taon.

Batay sa datos, 80 porsiyento ng mga Iraqi ay tapos ng kolehiyo. Iyon nga lang, mayroong kasamang propagandang pulitikal ang curriculum.

Mayroon ding kabalintunaan
Bumabawi ang mga Iraqi sa mga subsidy ng gobyerno. Kaya kahit mababa ang suweldo, masaya sila dahil mura ang presyo ng pagkain, mura ang bayad sa hotel. Ang bayad sa tubig, kuryente at telepono, halos libre na.

Sa kabila ng mababang suweldo, disiplinado ang mga tao.

Ang video camera namin, pwedeng iwanan sa loob ng kotse na walang gagalaw.

Mahigpit din kasi ang batas dito. Mahirap man ang tao, bihira ang mga insidente ng nakawan. Higit sa lahat, walang nagbebenta ng ilegal na droga.

Matatawa ka lang dahil kahit laban sa U.S. ang mga tao dito, mahilig naman sila sa Pepsi. Matapos ang unang digmaan, ipinagpasya ng gobyerno na magtayo ng prangkisa ng Pepsi.

Sa madaling salita, walang paalam sa kompanyang Amerikano. Ngunit sino nga ba naman ang magdedemanda kay Saddam?

Mayroon din ditong Kentucky Fried Chicken. Pero huwag mong babanggitin si Colonel Sanders dahil baka damputin ka ng ahente ng military intelligence.

Sa ilang bagay, progresibo dito kumpara sa mga kapit-bansa tulad ng Saudi Arabia. Dito, pwede kang sumamba bilang Kristiyano o kahit Hudyo.

Higit sa lahat, pwede kang bumili ng beer. Pwede kang tumambay sa kalye basta hindi mo kakalabanin si Saddam.

Kultura din dito na hindi na kailangang yayain ang bisita ng pagkain kapag nasa ibang bahay. Basta umupo ka na lang at kumain.

Ang pagtatapos ni Saddam
Naabutan pa namin ang piyesta nila ng Ashuraa kung kailan hindi matutulog magdamag ang mga pamilya upang magluto ng maraming pagkain.

Sa umaga, lahat ng kumatok sa pintuan ay kailangang pakainin nila, kahit pa estranghero ang mga ito.

Obligado rin ang mga Iraqi na patuluyin ang mga estranghero na kumatok sa kanilang pintuan. Hindi nila maaaring tanungin ang pangalan ng kanilang bisita sa loob ng tatlong araw.

Ito ang tunay na mukha ng Iraq, ang mukhang hindi mo makikita sa balita.

Ito ang mga mukhang matagal nang natabunan ng anino ni Saddam Hussein.

Pero minsan, mangingilabot ka dito sa Iraq. Dito, dalawang klase lang ang monumento: monumento para kay Saddam at monumento para sa mga patay.

Minsan pa nga, nagkakalaban kung sino sa dalawa ang mayroong mas maraming monumento.

Sa Baghdad, namumukod-tangi ang Unknown Soldier's Monument. Ito ay monumento sa ngalan ng mga sundalong Iraqi na namatay sa sunod-sunod na digmaan sa rehiyong hindi makahanap ng katahimikan.

Sa loob ng monumento, nakaratay ang mga uniporme ng mga bayani ng Iraq. Sila ay ang mga sundalo na namatay nang walang pangalan.

Sa Basrah, mahigit 500 kilometro sa timog ng Baghdad, nakahilera ang mga estatwa sa pampang ng mga ilog ng Shat al-Arab.

Lahat ng mga ito, pagpupugay sa pagiging martir ng mga sundalong Iraqi. Pero lahat din ito ay paalala ng madugong kasaysayan ng Iraq bilang bansa.

Ang hindi ko lang alam, ay kung mangangailangan sila ng mas marami pang monumento kapag natapos ang kasalukuyang kabanata sa kasaysayan ng Iraq.