Madaling araw pa lang, mahaba na ang pila ng tao sa Gate 4 ng Maximum Security Unit kaya aakalain ng mga tao na hindi nakakaalam na nalipat dito ang araw ng pagsisimba sa Baclaran.

Ang ibang tao na nakapila, natutulog na sa paghihintay.

Ang mga misis, bitbit ang tunay na tinaguriang mga "baby ama." Sila ang mga bata na nabuo sa sinapupunan kahit ang ama ay nasa loob ng piitan.

Sa dami ng mga dumadalaw, ang mga palikurang ipinatayo ng Awtoridad sa Pag-unlad ng Kalakhang Maynila (MMDA), inilagay na rin sa bakuran ng Bilibid upang matugunan ang kakulangan sa mga lugar na dapat ihian.

Tuwing araw ng Linggo, matutunghayan sa Bilibid ang saku-sakong kagamitan na ipinapasok ng mga bisita sa piitan. Nariyan ang pagkain, damit at iba pang mga bagay na pasalubong ng mga kaanak sa mahal nila sa buhay na nakabilanggo.

Todo-inspeksyon
Bago payagan ng mga gwardya na ipasok sa loob ang mga pasalubong, sinusuyod muna ang mga ito ng mga K-9 upang matiyak na walang drogang makakapuslit sa loob.

Mahigpit ang Bilibid sa pagpapasok ng mga bisita. Sa ngayon, gumagamit na sila ng mga computer upang suriin ang mga ito.

Lahat ng tao na pumapasok at pasalubong nilang mga bagahe at pakete, sinusuyod lahat.

Ginagawa ito ng mga awtoridad sa pamamagitan ng pangangapkap. Ilan sa mga hinahanap nila ay shabu, marijuana, cellular phone at iba pang bagay na ipinagbabawal ng pangasiwaan ng Bilibid.

Maging ang maseselang bahagi ng katawa ng babae, hindi pinaliligtas. Mayroon na kasing mga kasong naitala kung kailan iniipit ng bisitang babae sa kanyang ari ang droga. Mayroon ding nagbabalot ng cell phone sa sanitary napkin at ipinapasok sa ari upang makalusot sa gwardya.

Pati loob ng sapatos, binubuklat. Maging diaper ng bata, sinusuri.

Sa pila na ito nakilala ng The CORRESPONDENTS si Marsha Briones na mula sa Cebu. Lumipat si Briones sa Maynila upang mapalapit sa mister na nakulong sa Bilibid.

Tuwing Linggo, dinadalaw ni Briones ang asawa na ibinilanggo dahil sa kasong pagpatay. Unti-unti nang nasanay si Briones sa proseso ng pagdalaw sa Bilibid.

Aniya, tiyagaan lang dito. Unang gagawin ay ang pagpila. Pangalawa, ang pagbubungkal ng mga gwardya ang gamit. Pangatlo, ang pagkapkap sa katawan. Ang lahat ng ito, tinitiis niya para lang makapiling ang mister.

Kubol ng preso
Sinamahan ng The CORRESPONDENTS si Briones sa Dormitory 4A. Ito ang tinaguriang "pugad ng mga alagad ni Batman."

Tinawag itong pugad ni Batman dahil sa madilim, pasikot-sikot at mistulang mga kweba sa sikip na mga selda. Narito ang asawa ni Briones.

Masikip ang kubol ng mister ni Briones. Kalahati lang ang bintana nito.

Sa unang tingin, masasabing matindi ang kompetisyon dito dahil maramign "babae" na kasama ang asawa ni Briones araw-araw. Ngunit ang mga "babae" na ito ay pawang mga larawan lang na pampaalis ng lumbay.

Wala itong kaso kay Briones.

Nagtagal din ang The CORRESPONDENTS upang saksihan ang pagtatagpo ng mag-asawang Briones. Ngunit ilang sandali pa, nagpaalam na rin ang grupo upang bigyan ng pagkakataong magkausap ang mag-asawa.

Ibang uri ng preso
Nasanay na ang mga Pilipino sa mga sitwasyon sa bilangguan sa ibang bansa mula sa mga napapanood sa pelikula at telebisyon. Kaya nakakabigla para sa ordinaryong tao na makita ang eksena sa Bilibid.

Sa ibang bansa, ang preso ay nakakulong sa isang selda at may oras lang ng paggagala sa loob ng bakuran ng piitan. Mahigpit na ipinagbabawal ang pagdalaw ng kanilang asawa sa loob ng selda.

Sa Pilipinas, ang bisita ng preso ay diretso sa kanyang kubol. Binibigyan din sila ng pagkakataong magkulong sa loob nito.

Ang dalaw sa mga preso sa Bilibid ay pinapayagan mula Linggo hanggang Huwebes, mula 6 a.m. hanggang 3 p.m.

Hanggang noong nakaraang taon lamang, pinapahintulutan din ang mga pamilya ng bilanggo na matuog sa kanilang kubol. Kumbaga, pwede ang mga "conjugal visit."

Bunga nito, hindi na nakagugulat na marami sa anak ng mga preso, nabuo sa loob ng Bilibid. Isang halimbawa nito ang isa't kalahating buwang gulang na anak ni Ramil Ludes, kasamahan ng asawa ni Briones sa brigada. Nabilanggo si Ludes dahil sa kasong panggagahasa.

Ani Ludes, sa loob ng piitan na niya nakilala ang asawa na dumadalaw lang noon sa isang preso. Mula sa loob ng Bilibid, nakapanligaw at nakapag-asawa si Ludes. Dito na rin siya nagkaanak.

Samantala, mahigit 10 taon nang nakabilanggo si "Boy" (di-tunay na pangalan) dahil sa kasong pagpatay. Noong unang taon niya sa Bilibid, iniwan siya ng asawa at anak.

Nagtiis ng mga taon si Boy nang walang dalaw, hanggang magkaroon ng kaibigan sa pamamagitan ng liham o pen pal. Napasagot niya si "Analyn." Noong isang taon, nagpasya silang magpakasal.

Ang anak nila, kinikilala nang bahay at palaruan ang brigada ni Boy.

Ipinagtapat ni Analyn na itinakwil siya ng pamilya at mga kapatid nang makipagrelasyon siya sa preso. Ngunit ipinaglaban niya ang relasyon.

Tinanong ng The CORRESPONDENTS si Analyn kung ano ang nagtulak sa kanya upang ibigin ang bilanggo.

Anang babae, natutunan na niyang mahalin ang bilanggo. Hind na niya naisip na bilanggo ang kanyang kasintahan, ani Analyn. Ang totoo, aniya, naawa siya kay Boy.

Para kay Analyn, kriminal man ang asawa niya, higit itong matino kaysa sa kanyang unang kabiyak.