Silang mga 'dayo' sa Maynila
"Dayo"
Itinanghal ng The CORRESPONDENTS, Mayo 1, 2006

Bernadette Sembrano

Sabi ng tanyag na manunulat na si Nick Joaquin sa kanyang librong "Manila, My Manila" -- ang Maynila daw ay isa nang ‘Visayan City.’

Pagkatapos kasi ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, marami sa mga imprastraktura sa mga probinsya ang nasira – at ang Maynila ang nakitaan ng mga Bisaya ng oportunidad.

Ito’y nagpapatuloy hanggang sa ngayon.

Ilan sa mga "dayo" ng kasalukuyang panahon ang naninirahan ngayon sa daungan ng Maynila.

* * *

Walang tigil ang dating ng container vans. Ito ang karaniwang matatagpuan sa pier.

Kargamento mula sa iba’t ibang lugar ang kadalasang laman nito.

Kasabay na dumadaong ng container vans na ito ay mga tao na mula sa iba’t ibang probinsya sa Pilipinas.

Kung tawagin sila ay mg dayo sa Maynila. Pero mabuti pa raw ang laman ng container vans dahil mayroon silang patutunguhan, ‘di tulad daw nilang mga dayo, ‘di alam kung saan at ano ang kanilang kahihinatnan.

Subalit hindi daw nagkakalayo ang kanilang tadhana, kapwa pier ang balik nila. Ang containers sa oras na mawalan na ng laman ibinabalik sila dito, samantalang silang mga dayo na nagbabakasakali, sa oras na walang matirhan ang mga container vans na ito ang nagsisilbi nilang tahanan.

* * *

“Mula matanggal sa trabaho, humina na. Hindi na rin naming kayang umupa… naku may nakatira pa nga dito e. nung umalis siya nakiusap kami na kami na ang titira dito,” ani Teresita Padua.

Dito sa Pier 16 matatagpuan ang isang komunidad ng mga tao na nakatira sa container vans.

Sa isang container naroroon ang tirahan ng pamilya ni Teresita, tubong-Cebu. Sa pag-aakalang maganda ang buhay sa Maynila, sumugal silang mag-asawa. Hindi nila inaasahan na ganito pala kahirap ang buhay dito.

“Mahirap, katulad kapag wala kang pera, wala kang mautangan dito dahil lahat mahirap,” ani Teresita.

Dati silang nagnupahan sa Bulacan noong pahinante pa ang kanyang asawa, pero nang mawalan ng trabahao ang lalaki, kundi pa raw sa container na ito wala daw silang ibang mapupuntahan.

“Naku ang init kaya pag ganitong hindi umuulan. Para kaming nililitson, ngayong tnaghali hindi kami makatulog sahil sa sobrang init. Pag umuulan, basa ka rin dito, kelangan doble ang plastic mo,” sabi ni Teresita.

Wala silang sariling banyo at kanya-kanyang diskarte daw kung saan at paano maliligo at dudumi.

“Paano po dito walang banyo?” tanong ng The CORRESPONDENTS.

Sagot ni Teresita: “Wala.”

Tanong muli ng The CORRESPONDENTS: “Saan kayo dumudumi?”

Sagot muli ni Teresita: “Sa papel tapos ihahagis sa basurahan sa may itaas d’yan.”

Hinggil sa paliligo, sinabi ni Teresita na mayroong lugar sa labas ng container van na pinagpapaliguan nila.

Labindalawa silang nakatira sa container van. Mayroon din siyang mga anak na nakikitira rito.

Masikip, pero dahil sa butas-butas na ito nagagawa nilang magkasya.

“Nagkakabit kami ng duyan para makahiga ang mga barako. Isusuot sa mga butas ang mga tali. ‘Yung mga bata nagsisiksikan para magkasya,” aniya.

Kaya daw tiisin ni Teresita ang hirap ng buhay sa container van pero ang hindi niya makayanan ay sa tuwing naaapektuhan ang kanyang mga anak.

“Lahat ng bata dito nagtatae, nagsusuka, buti nga naagapan itong babae ko. Marami rin sigurong umuubo dito kasi sobrang init ba, ‘yung tae nila parang sipon. Hawa-hawa. Kung gumaling ang isa sunod naman ang isa,” kwento niya.

Walang kasiguraduhan kung hanggang kailang pwedng tumira ang mga squatters sa container van. Anumang oras maari silang idemolish.

Ayon kay Eudie Rosal, bisor ng Pier 16, kawanggawa na lang daw kung bakit hindi sila pinaaalis.

Pero wala rin sa kanyang mga kamay ang desisyon kung hanggang kailan sila maaring mananatili.

Aniya, "Pero ‘yung sabi nung may-ari ‘yung taga-Negros pansamantala lang ito. Inumpisahan na ngang ide-demolish. Sinimulan na nga i-demolish.”

***

Sa kaso ng pamilya Rosel, dinudungaw na lang nila ngayon ang dati nilang tirahan.

Noong nakaraang linggo lang ay giniba ng fork lift ang container van na kanilang tinirhan.

Walang magawa ang mag-asawang Nene at Ronnie kundi ihanap ng masisilungan ang kanilang limang mga anak. Habang walang nakikitang bakanteng container van, sa ilalim ng chassis ng trak ang nakita nilang pansamantalang tinirahan.

“Nahihirapan kami kasi dahil hindi kami makakilos ng maganda. Napakahirap. Nung nandun kami sa container van, maganda-ganda ang ano naming dahil nakakakilos kami ng maluwag,” ani Ronnie.

Kapwa taga-Leyte ang mag-asawang Rosel. Pahinante rin noon si Ronnie.

Bunga ng madalas na pagbagyo sa kanilang probinsya, naisipang iluwas ng Maynila ni Ronnie ang noon ay maliit pa niyang pamilya.

Maganda pa ang kanyang trabaho noon pero naranasan din nilang mangupahan. Subalit sa paglipas ng panahon, mas masahol pa daw sa bagyo ang dinanas nila sa Maynila.

“Malaking pagsisisi ngayong nandito kami. Ngayon lang naman naranasan ang ganito kahirap na wala kaming matirhan,” ani Ronnie.

Dagdag pa niya: “Ang akala namin magaan, nakaluwang na kami pagdating dito sa Maynila. Parang pakiramdam ko mas giginhawa. Mas masahol pa pala sa pinanggalingan namin.”

Halos dalawang talampakan lang ang taas ng espasyo sa ilalim ng trak pero nagagawa pa ng mag bata ang maglaro at linisin ang kanilang sahig na yari sa linoleum at plywood na pinatong sa kalsada.

“Ba't punggok? Winawalis na ang ilalim ng trak!” ang sabi ng mga bata.

Sanay na ngang lumusot-lusot sa ilalim ng trak ang pamilya, pero sumasabit pa rin.

“Ito ngang akin. May bukol nga. Sumabit sa bakal,” ayon sa isang bata.

Sa ilalim ng chassis, naroon at nakaayos ang ilang laruan ng mga bata na parang nakahilera sa cabinet. May radyo rin kahit na walang kuryente.

Samantala, extension naman ng kanilang bahay ang kusina.

“Ito po ang nakakatakot dito. Pwedeng ‘yung mga bata natutulog o kaya naglalaro, baka biglang bumagsak ang chassis sa kanila kasi walang gulong. Sumusuporta lang kahoy at hollow blocks,” ani Ronnie.

Hindi daw alam ng magulang nila ang naging kapalaran nila dito sa Maynila. Nahihiya daw sila na malaman ng mga ito ang dinaranas nila ngayon.

“Nahihiya ako sa mga magulang ko, kamag-anak ko. Kasi nga naman nagpunta kami dito ika nga giginhawa ang buhay. Pagdating dito mas masahol pa,” ang sabi ni Ronnie.

Pag-iigib ng tubig ang tanging pinagkakakitaan ngayon ni Ronnie. Pinakamalaki na ang kumita ng P300 kada isang araw.

Pero kulang na kulang pa rin daw ito para sa kanilang pagkain.

Kaya naman kung minsan tubig na may asukal na lang ang pinadede nila sa bunsong anak.

“Kung tutuusin, hirap na hirap na ako pero minsan tumatawa. Pero umiiral sa akin ‘yung iniisip ko ang kinabukasan ng anak ko kung paano ko sila paaaralin dahil ang pera namin hanggang pagkain lang talaga,” ani Ronnie.

Walang mga birth certificate ang kanilang mga anak, isa rin daw ito sa mga dahilan kung bakit hindi makapag-aral ang mga bata.

Sa mga anak nina Nene at Ronnie, iisa lang ang nakapasok sa eskwelahan.

“Pinaaaral lang siya ng teacher niya, dapat pag-Grade 2… inaano pa rin dahil walang tatak,” ang sabi ni Ronnie.

Pero higit sa ano pa man, ang mas iniisip ngayon ng mag-asawa ay ang magiging kalagayan nila sa pagdating ng tag-ulan.

“Walang problema pag-mainit, ‘yung ulan. ‘Yun lang pong ulan ang problema, pero wala kaming magagawa eh. Mula nga nung dito kami natutulog nagkaroon na ng ubo at sipon dahil nalalamigan,” ani Ronnie.

May dahilan para mangamba sina Nene at Ronnie. Ilang araw pa lang ang nakalilipas nang mamatay ang isa sa kanilang mga anak dahil sa dengue.

“Dengue ang kanyang sakit. Sa lamok po ‘yun. ‘Yun nga ang ikinakatakot namin dito dahil dati, walang masyadong makapasok na lamok. Langaw, gamit namin puro alikabok. Walang gaanong nakaharang,” ani Ronnie.

Sa hirap daw na dinaranas nila ngayon, may mga pagkakataon na daw na minsan gusto na nilang sumuko.

“Hindi ko alam kung paano kami makaka-alis ito. Wala kasi kaming kamag-anak na pwedeng lapitan. Magtitiis muna hanggang kailan kami makahanap ng trabahong maganda,” ani Ronnie.

Ayon naman kay Nene, “Ang nagpapalakas sa akin mga anak ko lang talaga. Dahil kung ako walang anak, hindi siguro malakas ang loob ko.”