Ito ang personal na karanasan nina Jim Libiran, Ed Lingao at Patrick Paez ng The Correspondents, ang kauna-unahang grupo mga Pilipinong mamamahayag mula sa ABS-CBN News and Current Affairs na nakatuntong sa lupain ng Afghanistan nitong Nobyembre 2001 at makapaghatid ng ulat sa kalagayan ng isang bansang nilamon ng digmaan sa loob ng tatlong dekada.

KABUL, Afghanistan - Limang oras lang daw ang biyahe mula Jalalabad, Pakistan, hanggang ng Kabul, Afghanistan. Binalaan na kaming ito ang pinakapeligrosong parte ng biyahe.

Akala namin, nanakot lang sila. Paano nga naman, napakaganda ng paligid. Para kaming pumasok sa black hole at napunta sa panahon ni Kristo.

Pero ito ang unang hukbo na sumalubong sa amin, hukbo ng mga kambing at tupa.

Para kaming mga turista. Manghang-mangha sa paligid. Panay ang picture-taking.

Mahaba ang biyahe, maalikabok pero panlaban namin sa antok si Dennis (Sabangan, isang photojournalist.)

Sobrang ingat ng driver namin. Kaya tuloy, nadisgrasya kami. Hinarang kami ng mga (bandido). Armado at maiinit ang ulo. Pinaakyat sa burol ang van namin, tinutukan kami ng baril.

Pinababa ng sasakyan at pinalakad palayo. Yari. Totodasin na yata kami.

Si Val Cuenca, beteranong cameraman namin, nagawa pa niyang mag-roll ng camera.

Nakiusap kami pero di nila kami naintindihan.

Unang pinagdiskitahan ang mga gamit namin tapos ay pera at iba pang laman ng bulsa namin.

Si Patrick (Paez) ang pinag-initan tapos, si Val at ang camera.

Panay ang kasa nila ng baril, nananakot habang ninanakawan kami.

Maya-maya, pinabalik na kami sa sasakyan. Papalayo na ay nililingon pa rin namin sila. Baka bigla kaming barilin sa likod.

Kalmado kaming lahat -- asar pero kalmado. Takot, pero alerto.

Inagaw nilang lahat ang gamit at pera namin...pati 'yung akala nila'y Philippine dollars.

At home kami?
Dahas at armas ang batas dito. Mas mahal pa yata ang kambing kaysa buhay ng tao.

Ito pala ang Afghanistan. Di nalalayo sa gulo ng Pilipinas.

Wala kaming imikan sa sasakyan. Naintindihan namin ang babala nila -- peligrosong lugar nga ito.

Di lahat ng nakakapasok sa bansang ito ay nakakalabas nang buhay.

Walong oras na puro bundok, bato at alikabok. Tapos, mga wasak na gusali at bahay.

Ito ang siyudad ng Kabul, napasok namin apat na araw matapos lisanin ng gobyernong Taliban.

Bugbog na sa tatlong taong dekadang giyera, winasak pa itong lalo ng mga milyong dolyar na bomba ng U.S. fighter jets.

Tahimik ang mga kalye ng Kabul, tahimik pero hindi payapa.

Oo nga't may busal na ang mga pangil ng giyera pero nakahanda pa rin itong sumabak sa labanan ano mang oras.

Terible ang kasaysayan ng lugar na ito. Ang dating ganda at eleganteng siyudad, ilang ulit nang sinagasa ng digmaan pero patuloy pa rin siyang ipinaglalaban.

Anong misteryosong ganda ang itinatago ng makapal na belo ng alikabok at giyera?

Narating namin ang Kabul sa isang makasaysayang yugto nito.

Nang mag-report kami ng live sa Pilipinas, ang pinakamalaking balita ay tungkol din sa sinapit namin.

Ang totoo, asiwa kami sa report na iyon. Nagpunta kami dito para maghanap ng balita, hindi para ibalita ang sarili namin.

Di namin alam na marami pala silang [mga bandido] bibiktimahin. Journalists ang puntirya ng mga bandidong 'yun.

Mas masaklap ang sinapit ng apat na foreign journalists kinabukasan. Ni hindi daw sila ninakawan -- basta na lang pinaulanan ng bala. Lahat patay.

Balisa na rin kahit 'yung journalists na beterano sa giyera lalo na nang biglang pagdadamputin ng Northern Alliance ang Pakistani drivers at guides namin.

Maraming Pakistani ang sumali sa Taliban kaya hindi sila mapapatawad ng Northern Alliance.

Umaapaw sa journalists ang Kabul Hotel Intercontinental. Buti na lang at nabigyan kami ng five-star accommodation sa isang bakanteng bodega sa halagang $100 bawat gabi.

Siksikan na sa bodega, nagawa pa naming kumuha ng Japanese boarders.

Sandaling tulog lang, gising agad. Kilos-peryodista, hindi turista.

Dito sinubok ang tatag at tino naming lahat. Handa kami sa hirap at peligro pero hindi sa sobrang ginaw.

Nagbibiro pa si Ed (Lingao) nang mag-report (birthday niya noong araw na iyon). Nakangiti pa kaming lahat pero pagkatapos, ito ang hindi ninyo napanood. Gipit man at nagtitipid, di namin pwedeng pabayaan ang kasama lalo na't bertdey niya.

Imbitado pati manager ng hotel, si Shahir Mohamad, saksi sa malupit na pamumuno ng Taliban.

'Philippine dollars'
Walang gobyerno dito sa Kabul. Nakikipaglaban pa ang Northern Alliance at salat sila sa tao.

Wala ding bangko. Mahina ang negosyo pero siksikan ang money changers sa isang palengke dito. Saku-sako ang dalang pera.

Ayaw ng "Philippine dollars." U.S. dollars at rupees lang ang pwede.

Bagsak ang ekonomiya, pati ang kanilang pera. One hundred U.S. dollars ay katumbas ng 44,000 rupees.

Isang bayong ng pera ang isang itlog. Dalawang bayong ng pera nila, makakabili ng isang basket ng pagkain.

Biglang naghigpit ang Northern Alliance sa mga dayuhang peryodista at hinanapan kami ng visa.

Huhulihin daw nila kami 'pag gumala nang walang papeles. Ang problema, di pa naimprenta mga papeles. Ni wala pa yatang marunong mag-process ng visa.

Dalawang araw kaming nakapila sa Home Ministry Office.

Laging ganito ang sitwasyon tuwing may bagong gobyerno dito. Noong panahon ng Taliban, pati minister, hindi marunong bumasa.

Si Fatah Darwish, 21, ang aming naging guide at translator, tagaluto at runner namin kahit alam niyang gipit kami sa budget.

Malalim mag-isip lalo't tungkol sa buhay at sa bansa niya. Malalim din ang mga sugat na iniwan sa kanya ng giyera noon.

Labing-isang taong gulang lamang siya nang bagsakan ng bomba mula sa isang Russian helicopter. Walong taon siyang naratay sa ospital bago muling nakalakad.

Walang katulad
Ngunit pinakagrabe daw ang pamumuno ng Taliban.

Pinakamatinding biktima ng konserbatibong Taliban ang mga babae ng Afghanistan.

Inalisan ng karapatan at sapilitang tinalukbungan ng kanilang tradisyunal na belo -- ang burqa.

Dahil burqa ang simbolo ng pang-aapi sa mga babae, ang paghuhubad nito sa kalye ang naging matapang na porma ng protesta.

Nakita namin ang isang babaeng guro sa eskuwela habang hinuhubad niya ang kanyang burqa. Ayon sa babae, kahit alisin ang burqa, wala pa ring trabaho ang mga babae.

Hindi nga bawal magtrabaho tulad noong panahon ng Taliban. Ang problema, walang bukas na negosyo, opisina o eskuwela.

Nasaksihan namin ang kilos-protesta ng mga babae. Masyado daw nakatutok sa labanan ang media. Baka nakakalimutan na ang mas mahalagang kuwento dito-- ang buhay ng mga ordinaryong Afghan, lalaki at babae, matanda at bata.

Higit daw kaysa mga may hawak ng baril o mga pulitiko, ang pagbangon at muling pagsigla ng isang bago't modernong Afghanistan ay nakasalalay sa mga tahimik at di-kilalang mga taong ito.

Nasaksihan namin ang teribleng kagandahan ng siyudad na ito, ang inosente at misteryosong mga mata sa likod ng mga burka, ang mga pader, gusali, bahay na pinulbos ng sari-saring armas galing sa mayayamang bansa.

Nakita po namin ang simpleng pamumuhay ng mga taga-rito, ang kanilang mga sugat, tatag, tapang at kabaitan.

Oo nga't dinambong kami dito ng mga armadong bandido pero hindi sila ang Afghanistan na maalala namin.

Tiningnan namin ang mga guho sa Kabul at nakita ang mga batang halos lumpuhin ng mga bomba. Tiningnan din namin ang mga natuyong sugat nila, at nakita namin ang mga gusaling pinulbos ng tingga.

Sa isip namin, darating din ang araw na sabay silang babangon.

Biyaheng-langit
Halos isang linggo din kami sa Afghanistan. Nakipagkiskisang-palad sa mga maperang dayuhan at walang perang lokal (na mamamayan).

Kahit yata ang tinulugan namin, ang Hotel Intercontinental-Kabul, akala mayaman kami.

Natulog lang kami sa sahig, walang kama, walang banyo pero walang pakialam ang hotel kahit wala kaming budget.

Nagsiksikan lang kami sa sahig. Iba pala 'pag nagkakaamuyan na kayo ng paa ng mga kasama mo, masusubukan kahit ang pinakamatalik na pagkakaibigan.

Mayroon pang nakisiksik na mga Hapon pero wais, hindi nakihati sa bayad.

Sa pagtitipid, umabot sa puntong naglalaga kami ng itlog. Kung kakain ka nga naman sa Intercon, dalawa lang pala ang putahe -- rice with meat at rice with chicken.

Di naglaon, nagpasya kaming umuwi gaya ng maraming peryodista. Ubos na ang pera namin, tumataas ang presyo sa Kabul.

Tatlumpung litrong gas, katumbas ng P2,000, may libre pang tubig na hinalo.

Dumarami rin ang mga bandido't masasamang loob na nagsasamantala sa mga peryodista.

Sinara na ng mga bandido ang kalsada papuntang Pakista. Masuwerte ka raw makatawid nang buhay. Pagkatapos problemahin ang papunta sa Kabul, problema naman ngayon ang pauwi.

Mayroong ilang... flights pero ang United Nations humihingi ng $2,500 bawat tao para makasakay sa eroplano nila. Mabuti pa ang British Broadcasting Corp. $2,000 lang.

Hindi namin alam kung saan kukunin ang pera pero bahala na...si Batman. Kung itutulak kami sa eroplano, okey lang. Basta hindi sa Kabul ang bagsak namin.

Mula Kabul, mahigit isang oras papuntang Bagram air base na hawak ngayon ng British Marines.

Kitang-kita sa daan ang init ng labanan sa lugar na ito. May ilang kaming nakitang patay sa tabing kalsada pero ayaw tumigil ng driver.

Sa Bagram air base, nag-abang kami sa tarmac ng kahit anong eroplanong magsasakay sa amin.

Marami sanang eroplanong nagkalat sa air base, hindi lang umaandar at hindi pasahero ang sakay kundi bomba.

Susuko na kami nang biglang dumating ang isang C-130 cargo plane ng United Nations. Pansin kaagad ni Val Cuenca na sa pagmamaneho ng piloto, akala mo, Sarao ang dala. Doon namin nalamang mapalad talaga ang mga dukha.

Ang crew ng C-130, puro Pilipino na naghahatid ng relief goods sa Afghanistan. Higit sa lahat, babalik sila sa Pakistan.

Sila'y mga piloto ng kompanyang Transafrik, sina Capt. Rudy Petican at co-pilot Cesar Manzano. Sanay na sila sa war zone at sila lamang ang mga pilotong pumayag magdala ng relief goods dito sa Afghanistan.

Suwerte pa namin dahil iyun daw ang una at huling beses nilang lumapag sa Bagram air base.

Laking gulat ng mga kasama naming peryodista nang malamang nakalibre kami ng sakay. Matapos maibaba ang kargamento ng eroplano, nagmamadali kaming sumakay pero habang sumasara ang rampa ng eroplano, nakaramdam kami ng biglang lungkot.

Kulang pa nga ang aming itinagal sa Kabul upang sapat na maintindihan ang bayang ito. Pero maraming ipinabaon sa amin ang Afghanistan. Maraming bangungot, pero marami ring pangarap.

Nakilala namin ang mga pangkaraniwang tao na pilit itinatayo ang kanilang dignidad sa isang di pangkaraniwang panahon. Ngunit higit sa lahat, sa salamin ng Afghanistan, minsa'y nakita rin namin ang aming mga sarili.