SABAH, Malaysia - Unang araw ng Marso 2005, nang sinimulan ng pamahalaang Malaysia na hulihin ang mga dayuhan na ilegal na naninirahan sa kanilang bansa.

Sinuyod ng mga awtoridad ang mga lugar na kilalang taguan ng mga dayuhan na walang sapat na papeles upang manatili sa Malaysia. Isa na rito ang Sabah.

Sa mga araw matapos umpisahan ang operasyon, umabot sa 200 mga Pilipino ang naitapon sa kulungan. Batay sa parusa, bibilang ng buwan ang mga Pilipino bago ipatapon sa Pilipinas. Sa loob ng panahong ito, pagmumultahin din sila at lalatiguhin.

Batay sa pagtataya ng Malaysia, mahigit 500,000 mga dayuhan ang ilegal na naninirahan sa bansa. Karamihan sa mga dayuhan na ito ay mga Pilipino at Indones.

Ngunit ang siste, sa ilegal na mga dayuhan tulad ng mga Pilipino at Indones iniaasa ng mga Malaysian ang mga trabaho na inaayawan tulad ng hanapbuhay sa pabrika, plantasyon at konstruksyon.

Pero sa kabila ng kanilang pagtatrabaho, hindi nagbabayad ng buwis ang ilegal na mga dayuhan. Madalas din, kung may basehan o wala, sa kanila isinisisi ang mga krimen at pagkalat ng mga sakit.

Bunga nito, naghigpit ang pamahalaang Malaysia simula 2003.

Malayo, malapit
Karamihan sa ilegal na mga dayuhan ay matatagpuan sa Sabah na bahagi ng Borneo. Ang Sabah ay halos kasinglaki ng Mindanao.

Halos lahat ng mga isla na nakapalibot sa Sabah ay nasa hangganan ng Tawi-Tawi, ang pinakadulong lalawigan ng Pilipinas sa timog. Isa ito sa dahilan kung bakit daan-daan libong mga Pilipino ang pumupuslit sa Malaysia.

Sa nakalipas na mga panahon, naging takbuhan ng mga Pilipinong naghahanap ng higit na magandang hanapbuhay ang Malaysia, lalo na ang Sabah dahil malapit lang ito sa Pilipinas.

Ngunit bunsod ng paghihigpit ng pamahalaang Malaysia sa ilegal na mga dayuhan, nagdadalawang isip na ang mga Pilipino kung sulit at ano ang kinabukasang naghihintay sa kanila sa Sabah.

Sinaksihan ng The CORRESPONDENTS ang kampanya ng pamahalaang Malaysia sa ilegal na mga dayuhan. Buwan ng Pebrero 2005, nang maglakbay ang grupo mula Zamboanga.

Sa pantalan ng Zamboanga umaalis ang karamihan sa mga Pilipino upang magtungo sa Sabah.

Nagkakahalaga ng P3,500 ang tiket patungong Sabah. Pero pagdating sa Sabah, kailangang magpakita ng tiket pabalik ng Pilipinas ang pasahero.

Bihira sa mga pasahero ang may kakayahang bumili ng tiket pabalik kaya dinadaya na lang umano ng mga opisyal ng barko ang tiket at tinatakan ng pabalik sa Pilipinas.

Sa pamamagitan ng "SuperJet," tatagal ang biyahe ng 14 na oras mula Zamboanga hanggang Sandakan na siyang pantalan papasok ng Sabah sa Malaysia.

Samantala, isang araw ang biyahe sa malalaknig barko.

Madaling araw nang umalis ang The CORRESPONDENTS sa Zamboanga at dumating sa Bongao, Tawi-Tawi. Sa Bongao, tinatakan ng mga opisyal ang pasaporte ng mga biyahero na papuntang Sabah.

Ang tatak sa pasaporte ay pagkakakilanlan ng araw ng pagbalik ng pasahero sa Pilipinas.

Kasabay ng The CORRESPONDENTS sa biyahe ang mahigit 100 mga pasahero. Lahat sila ay papasok nang legal sa Malaysia bilang mga turista. Ngunit sa unang tingin, kaduda-duda na agad kung lahat sila ay totong mga turista.

Nakilala ng grupo si Melchor Espidido na dalawang dekada nang pabalik-balik sa Zamboanga at Sandakan. Ipinagtapat ng lalaki na dati na siyang nagtrabaho sa ilang mga plantasyon sa Sabah.

Noong makilala siya ng The CORRESPONDENTS, sinabi ni Espidido na bibiyahe siya muli upang maghanap ng trabaho.

Ang problema, wala nang bisa ang "working visa" ni Espidido kaya sa pagkakataong ito ay papasok siya sa Sabah bilang turista.

Sabi ng lalaki, kaya lang siya umuwi ng Pilipinas ay dahil wala nang bisa ang kanyang visa. Kung tutuusin, aniya, makakalusot siya sa Sabah at maaaring manirahan at magtrabaho roon kahit walang legal na papeles.

Pero naghihigpit na ngayon kaya kailangang maging legal ang kanyang pagtatrabaho, sabi ni Espedido.

Upang manatiling legal, sinabi ni Espidido na kinakailangan niyang umuwi ng Pilipinas kahit ilang araw o magtungo sa Brunei upang matatakan ang kanyang pasaporte.

Walang katiyakan
Sa biyahe niya noong Pebrero, hindi tiyak ni Espidido kung hanggang kailan siya mananatili sa Malaysia.

Siya at ang iba pang mga pasahero, kasama ang The CORRESPONDENTS, ay pinapayagan lang manatili sa Malaysia ng 15 araw bilang mga turista.

Ibig sabihin, dapat ay bumalik ng Pilipinas ang mga pasahero sa loob ng dalawang linggo dahil kung hindi, ibibilang sila sa libo-libong mga ilegal na dayuhan sa Malaysia.

Sa unang tingin, ordinaryong lungsod lang ang Sandakan na walang ipinagkaiba sa mga syudad sa Pilipinas. Mayroong 500,000 na populasyon ang siyudad na ito.

Pero sa pag-iikot ng The CORRESPONDENTS, napansin ng grupo na hindi ito Pilipinas dahil madarama ang kaayusan at katiwasayan ng buhay.

Malalawak ang mga kalsada, walang masikip trapiko, disiplinado ang mga tao, maayos at malinis ang paligid at kumpleto ang mga imprastruktuta at pasilidad sa Sandakan, na siyang ipinagkaiba nito sa Pilipinas.

Presko rin ang hangin dahil kahit saan lumingon, may punongkahoy. Magaganda rin ang mga tanawin na maaaring epekto ng maaayos na pamamalakad ng pamahalaan.

Pinaiiral din ang batas dito na siyang ikinakatakot ni Ella Navigar, isang Pilipina. Ayon kay Navigar, sa totoo lang ay natatakot siyang lumabag sa batas sa Malaysia.

Aniya, nasubukan na niya ang lupit ng mga batas dito. Sa katunayan, tatlong buwan siyang nakulong at ayaw na niyang maulit muli ang sinapit sa loob ng piitan.

Kabilang si Navigar sa halos 10,000 mga Pilipino na ipinatapon ng Malaysia noong 2002.

Pero pagpasok ng 2003, bumalik siya ng Sandakan bilang turista. Sa kasamaang palad, nawala ang pasaporte ng babae.

Nalagay sa alanganin si Navigar dahil bukod sa nawala ang kanyang pasaporte, nawaglit din ang kanyang working visa.

Bunga nito, isa siya sa mga tumugon sa panawagan ng embahada ng Pilipinas sa ilegal na mga dayuhan upang samantalahin ang alok na amnestiya ng pamahalaang Malaysia hanggang Pebrero 2005.

Sa ilalim ng amnestiya, ang mga dayuhan tulad ni Navigar ay maaaring umalis ng Malaysia nang walang parusa. Ibig sabihin, ligtas sila sa panghuhuli, kulong, latigo at multa.

Maaari rin silang bumalik ng Malaysia sa oras na maayos ang kanilang papeles.

Ang kailangan lang sa mga tulad ni Navigar ay kumuha ng dokumento ng paglalakbay sa embahada ng Pilipinas.

Pwede pero delikado
Umabot sa 18,000 mga ilegal na dayuhang Pilipino ang nabigyan ng papeles ng embahada ng Pilipinas sa loob ng apat na buwan ng pagpapatupad ng amnestiya.

Sa kabila nito, wala pang 10,000 sa mga Pilipinong ito ang bumalik ng Pilipinas. Maging si Navigar ay nagsabing kukuha lang siya ng dokumento sa embahada ng Pilipinas upang makatiyak bagama't hindi pa siya aalis.

Tulad ng karamihan, idinahilan ni Navigar na kabuhayan ang dahilan kung bakit sila handang makipagsapalaran sa Sabah kahit sabihin pang nanganganib sila sa aresto ng mga awtoridad.

Samantala sa Pilipinas, hindi pinalalayas ang ilegal na mga dayuhan bagkus sila ay kinukupkop.

Ang mga Indones na mistulang kinupkop ng Pilipinas ay matatagpuan sa Barangay Pahang sa bayan ng Glan, Sarangani.

Ang mga bata sa Barangay Pagang, bukod sa Tagalog ay marunong din ng wikang Indones o Bahasa. Maituturing silang mga Indones dahil sa kanilang dugo pero ipinanganak at nagkamulat sila sa Pilipinas.

Sa Pahang nakilala ng The CORRESPONDENTS si Nilda Macotika. Estudyante sa kolehiyo sa General Santos si Macotika.

Pero noong araw na nakita siya ng The CORRESPONDENTS, sinabi ng dalaga na umuwi siya ng Glan upang humabol sa pagpaparehistro sa Kawanihan ng Imigrasyon at konsulado ng Indonesia.

Ang pinoproseso ni Macotika ay ang kanyang "Alien Registration Certificate" (ACR). Isa lang siya sa tinatayang 8,000 Indones sa Mindanao na ipinanganak sa isla pero hindi dokumentado.

Hiniling ng pamahalaang Indonesia sa Pilipinas na maging legal ang paninirahan ng mga Indones na tulad ni Macotika. Pumayag ang pamahalaang Pilipinas.

Pinagbatayan din ng pamahalaang Pilipinas ang kampanya kontra terorismo sa pagpaparehistro sa mga Indones.

Kapag naisaayos ang pagpaparehistro sa mga Indones, magkakaroon ng sistema sa pagkilala sa mga terorista at legal na residente.

Natuwa ang Indonesia sa desisyon ng pamahalaang Pilipinas.

Ikinatuwa rin ito ni Macotika at ng kanyang pamilya dahil sa loob ng 40 taon, sa isang liblib na bahagi ng Pagang sila naninirahan.

Nagtatrabaho sa isang plantasyon ng niyog ang ama ng dalaga habang ang kanyang ina ay katulong sa pag-aalaga ng mga sakahan at pag-ani ng agar-agar.

Ang ilan sa mga kapatid ni Macotika ay hindi na nakapag-aral at nangisda na lang upang may ikabuhay.

Kapwa Indones ang mga magulang ni Macotika ngunit maging sila ay dito na ipinanganak sa Pilipinas kaya bihasa na rin sa wikang Bisaya.

Kwento ng ama ni Macotika, nakarating ang kanyang lolo sa Mindanao upang maghanap trabaho. Noong mga panahong iyon, nawili sa Mindanao ang ninuno ng dalaga dahil mura ang mga bilihin dito.

Mula noon, hindi na umalis ang mga Macotika sa Mindanao.

Sa kwarto ni Macotika, kitang-kita ang impluwensyang Pinoy. Pero aniya, ayaw niyang maging Pilipino dahil sa kanyang puso ay Indones pa rin siya bagama't naninirahan sa Pilipinas.

Tulad ng bagong sibol na mga Indones, ang henerasyon ni Macotika ay marunong pa ring magsalita ng Bahasa.

Sa kanilang lugar sa Pagang, isang komunidad ng mga Indones, ang mga mamamayan ay aktibo sa simbahan at mapayapang namumuhay kahit naghihikahos sa kabuhayan.

Ayon kay Agustinos Lambahayang, isa ring Indones at kapitan ng barangay, masaya ang kanilang pamumuhay dito.

Aniya, mayroon silang mga kamag-anak sa Indonesia pero higit nilang nais mamuhay sa Pilipinas.

Sinabi ni Lambahayang na mahirap mamuhay sa Indonesia. Pero sa Pilipinas, basta masipag ang tao ay maaaring kumita ng salapi.

Hindi sila mayaman, sabi ni Lambahayang, pero panatag ang loob nila sa pamumuhay sa Pilipinas.

Baligtad ang mundo
Nagmula ang mga ninuno nina Macotika at Lambahayang sa isla ng Sangir sa Manado, Indonesia.

Tulad ng mga Pilipino sa Malaysia, wala rin silang pasaporte nang unang pumasok sa Pilipinas. Ngunit kumpara sa ilegal na mga dayuhan sa Sandakan at Sabah na pinapalayas doon, ang mga Indones sa Mindanao ay mainit na tinatanggap ng pamahalaang Pilipinas bilang mga bisita at bahagi ng komunidad.

Sa kaso ng mga Pilipino na ilegal ang paninirahan sa Malaysia, hanggang sa kasalukuyan ay nakikipag-ugnayan pa rin ang pamahalaang Pilipinas sa mga awtoridad upang maging higit na makatao ang pagtrato sa mga bilanggong dayuhan.

Sa kasalukuyan, lampas 1,000 mga Pilipino na ang nabibilanggo sa Malaysia, partikular sa Sabah pero patuloy pa rin ang pagdakip sa mga tulad nila.

Samantala, ang mga naipapatapon ng Malaysia ay uuwi sa Pilipinas na luhaan at may latay ng latigo. Ngunit pangako nila, babalik sila sa Malaysia dahil higit na maganda ang antas ng hanapbuhay at pamumuhay doon.

Sa kaso ng mga Indones sa Mindanao, higit nilang nanaisin na manatili sa Pilipinas at huwag nang bumalik ng Indonesia. Anila, higit na magandang mamuhay sa Pilipinas.